پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی اخلاق و روانشناسی 3115-7645 1 2 2025 09 23 Insightful and Orientational Methods for Cultivating the Virtue of Gratitude in Surah Al-Rahman شیوه‌های بینشی و گرایشی پرورش فضیلت شکر در سورۀ الرحمن 39 64 79772 10.22081/jmp.2026.73164.1018 FA فاطمه وجدانی دانشیار، دانشکده الهیات و ادیان، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران (نویسنده مسئول). علیرضا گل محمد پور لری کارشناسی ارشد مدرسی معارف اسلامی. دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران. Journal Article 2025 10 13 Gratitude is one of the important virtues in theology, ethics, and positive psychology. Despite extensive research on the concept of gratitude, there are still many gaps regarding how to strengthen it. Islamic sources appear to be useful for this purpose. The aim of the present study is to examine gratitude in Surah Al-Rahman from an educational perspective. To this end, qualitative content analysis of Surah Al-Rahman was employed. Based on the findings, the educational methods include two general categories: cultivating cognitions (involving strengthening knowledge, affirming blessings, strengthening knowledge and affirmation of the Bestower) and cultivating orientations (involving strengthening divine love, enhancing sensitivity and responsibility, reproaching the ungrateful person, repetition and emphasis, warning the ungrateful, and encouraging and urging the grateful, with the intermingling of the manifestation of mercy and threats with the predominance of mercy). Therefore, on the one hand, God corrects and strengthens the necessary cognitive foundations for grateful behavior, and on the other hand, in the realm of orientation, He uses a combination of positive emotions such as love, eagerness, and hope, and negative emotions such as reproach, shame, remorse, and fear, to correct the moral vice of ingratitude and to encourage and strengthen gratitude. از فضایل مهم در الهیات و اخلاق و روان‌شناسی مثبت‌نگر، فضیلت شکر است. باوجود تحقیقات زیاد دربارۀ مفهوم شکر، هنوز خلأهای زیادی در مورد چگونگی تقویت آن وجود دارد. به نظر می‌رسد که منابع اسلامی، برای این منظور مفید باشند. هدف تحقیق حاضر بررسی شکر در سورۀ الرحمن، با نگاه تربیتی است<strong>.</strong> برای این کار، از تحلیل محتوای کیفی سورۀ الرحمن استفاده شد. بر اساس یافته‌ها، شیوه‌های تربیتی شامل دو دستۀ کلیِ پرورش شناخت‌ها (مشتمل بر تقویت شناخت، تصدیق نعمت، تقویت شناخت و تصدیق منعم) و پرورش گرایش‌ها (مشتمل بر تقویت حب الهی، تقویت حساسیت و مسئولیت‌پذیری، سرزنش انسان ناسپاس، تکرار و تأکید، انذار ناسپاسان و تشویق و ترغیب شاکران، درهم‌آمیختگی اظهار رحمت و تهدید با غلبۀ رحمت) به دست آمد.<strong> </strong>بنابراین خداوند از یک سو، مبادی شناختی لازم برای رفتار قدرشناسانه را اصلاح و تقویت می‌کند و از سوی‌ دیگر، در زمینۀ گرایشی از ترکیبی از عواطف مثبت مانند عشق، شوق و امید، و عواطف منفی چون سرزنش، شرم، ندامت و ترس، برای اصلاح رذیلۀ اخلاقی ناسپاسی و ترغیب و تقویت شکر استفاده می‌کند. https://jmp.isca.ac.ir/article_79772_3a347928fb0de0a0d5ca8059f125d953.pdf